Overspanningsbeveiliging: wat je netbeheerder niet betaalt

De stroom valt uit, en een paar uur later komt hij terug. Je tv doet het niet meer, de router knippert niet, de wasmachine geeft een foutcode. Dan blijkt de rekening tweeledig: de netbeheerder betaalt je voor een storing van vier tot acht uur 35 euro, en dat is bedoeld als vergoeding voor het ongemak, niet voor je apparatuur. Die schade is een apart verhaal, en meestal betaalt de netbeheerder daar niets voor. Overspanningsbeveiliging is de enige kant van dit probleem waar je zelf iets aan kunt doen, en dat kost minder dan de tv.

Wat gebeurt er precies met je apparatuur bij een stroompiek?

Bij een overspanning schiet de spanning voor microseconden tot milliseconden omhoog naar honderden of duizenden volts, terwijl je apparaten op 230 volt zijn gebouwd. Die piek is te kort om een stop te laten vallen, maar lang genoeg om de voeding van een apparaat door te laten slaan. Vandaar dat het licht gewoon aan blijft terwijl je tv stuk is.

Er zijn twee bronnen, en ze zijn niet even groot. Verreweg de belangrijkste is bliksem in de omgeving. Een inslag hoeft je huis niet te raken: hij hoeft alleen ergens op het net of in de grond terecht te komen, waarna de puls via de kabels of de aardleiding je installatie binnenloopt. Dat is de destructiefste vorm.

Daarnaast is er de schakelpiek bij het in- en uitschakelen van het net of van zware apparatuur. Die is doorgaans kleiner, maar hij bestaat, en hij is de reden dat mensen na een storing schade melden. Liander bevestigde in Flevoland dat apparaatschade bij klanten door een stroomstoring kwam, en adviseert op de eigen schadepagina om waardevolle apparatuur met goede stekkerdozen te beschermen. Dat advies zegt genoeg: de netbeheerder gaat ervan uit dat je dit zelf regelt.

Het gaat dus niet om één spectaculaire gebeurtenis maar om twee verschillende risico's die je met dezelfde maatregel afdekt.

Krijg je de schade aan je apparatuur vergoed?

Meestal niet van de netbeheerder. Er lopen twee regelingen naast elkaar en die worden vaak door elkaar gehaald.

De compensatieregeling is automatisch en vast: bij een onderbreking van 4 tot 8 uur krijg je 35 euro, daarboven 35 euro plus 20 euro per volgende periode van vier uur. Dertien uur zonder stroom levert dus 55 euro op. Onder de vier uur krijg je niets, en storingen in het hoogspanningsnet en gepland onderhoud vallen erbuiten. Je hoeft er niets voor te doen; de netbeheerder betaalt binnen zes maanden uit.

De schade aan je apparaten staat daar volledig los van. Liander vraagt je eerst contact op te nemen met je eigen verzekeraar, en dekt geen schade die niet uit het eigen net komt, waaronder blikseminslag. De toezichthouder ACM geeft over recht op schadevergoeding geen advies en verwijst naar het Juridisch Loket of je rechtsbijstandsverzekering.

Kortom: die 35 euro is geen tegemoetkoming in een kapotte tv, en het gesprek daarover voer je met je inboedelverzekeraar. Wat die wel en niet dekt staat in ons artikel over verzekering bij stroomuitval en overstroming. Voor een beveiliging van enkele tientjes hoef je dat gesprek meestal niet te voeren.

Wat beschermt een stekkerdoos met overspanningsbeveiliging wel en niet?

Een stekkerdoos met overspanningsbeveiliging bevat onderdelen die bij een spanningspiek kortsluiten en de overtollige energie naar de aarde afvoeren, voordat die je apparaat bereikt. Dat werkt goed voor de resterende piek die na de installatie nog doorkomt, en voor kleinere schakelpieken.

Wat hij niet doet, is even belangrijk:

• Hij beschermt alleen wat erin zit. Je vaatwasser, cv-ketel, zonnepaneelomvormer en laadpaal hangen niet aan een stekkerdoos.
• Hij stopt geen directe blikseminslag. Daarvoor is een beveiliging in de meterkast nodig, en bij een uitwendige bliksemafleider zelfs een zwaarder type.
• Hij houdt geen stroomuitval tegen. Je apparaat gaat gewoon uit; alleen zonder schade.
• Hij is niet eeuwig. De beveiliging slijt met elke piek die hij wegvangt. Modellen met een controlelampje laten zien of de bescherming nog actief is; zonder lampje weet je het niet.

Let ook op de dataverbinding. Een piek kan net zo goed via de coax- of netwerkkabel binnenkomen als via het stopcontact. Voor een tv met kabelaansluiting of een router is een model met doorlusbare coax- of ethernetbeveiliging het overwegen waard.

Waarom kun je de joule-waarde vaak niet vinden?

Overal wordt geadviseerd om op de joule-waarde te letten, het getal dat aangeeft hoeveel energie de beveiliging in totaal kan wegvangen voordat hij op is. Dat advies klopt, maar in de praktijk loop je vast: van de honderden stekkerdozen met overspanningsbeveiliging die in Nederland online worden aangeboden, noemt maar een klein deel een concreet joule-getal. De rest vermeldt een stroomwaarde zoals "13.500 A" of helemaal niets.

Dat is geen reden om het maar te laten zitten, wel om anders te kiezen. Waar je dan op let, op volgorde van bruikbaarheid:

1. Staat er een joule-waarde? Zo ja, dan is 900 tot 1.500 joule ruim voldoende voor huiskamerelektronica. Een fabrikant die het getal noemt, heeft doorgaans ook iets te melden.
2. Is er een statusindicator? Een lampje dat aangeeft of de bescherming nog werkt is praktischer dan welk getal ook, want een opgebruikte beveiliging ziet er precies hetzelfde uit als een werkende.
3. Is er een merknaam en een garantietermijn? Fabrikanten die achter hun product staan geven een langere garantie, soms met een apparatuurgarantie erbij.
4. Zit er databescherming op als je er een tv of router aan hangt?

Wij vergelijken specificaties, prijzen en beoordelingen en meten deze producten niet zelf na.

Type 1, 2 of 3: wat heb jij nodig?

Overspanningsbeveiliging komt in drie types, en die vervangen elkaar niet maar vullen elkaar aan. Voor een gewone woning zonder bliksemafleider is type 2 de basis en type 3 de aanvulling.

Sinds 2018 schrijft de norm NEN 1010 een beveiliging voor bij nieuwe installaties en bij ingrijpende renovaties waarbij de elektrische installatie opnieuw wordt aangelegd, en bij installaties met een uitwendige bliksembeveiliging. Voor een bestaande woning waar niets aan verandert geldt geen verplichting om alsnog te plaatsen. Heb je zonnepanelen of een laadpaal laten aanleggen, dan is de kans groot dat het al gebeurd is: kijk in je groepenkast of vraag het na bij de installateur voordat je iets koopt.

Overspanningsbeveiliging of een UPS: wanneer heb je welke nodig?

Ze lossen verschillende problemen op en worden vaak verward. Een overspanningsbeveiliging voorkomt schade maar houdt je apparaat niet aan. Een UPS, een noodstroomvoeding met accu, houdt je apparaat wel aan, meestal minuten tot een uur, zodat je netjes kunt afsluiten of doorwerken.

• Alleen beveiliging is genoeg voor tv, audio en witgoed. Die mogen uitvallen, ze mogen alleen niet stuk.
• Een UPS is zinvol bij een thuiswerkplek met een desktop zonder accu, een NAS met gegevens die je niet wilt verliezen, of medische apparatuur. Zie ook ons stuk over noodstroom voor zuurstof- en beademingsapparatuur.
• Wil je langer overbruggen dan minuten, dan zit je niet in het UPS-gebied maar bij een powerstation of een thuisbatterij.

De meeste UPS-apparaten hebben overigens al overspanningsbeveiliging ingebouwd, dus je hoeft ze niet te stapelen.

Wat doe je als de stroom terugkomt?

Heb je nog geen beveiliging en zit je middenin een storing, dan is er alsnog iets te winnen. De piek treedt op bij het moment van terugkeer, dus wat op dat moment niet is aangesloten, loopt geen risico.

1. Trek tijdens de storing de stekkers los van de dure en gevoelige dingen: tv, computer, audio, en de omvormer als je die met een schakelaar kunt loskoppelen. Laat één lamp aan, dan zie je wanneer de stroom terug is.
2. Wacht na terugkeer een paar minuten voordat je alles weer aansluit. De eerste minuten zijn het onrustigst, en netbeheerders schakelen soms in stappen terug.
3. Sluit daarna één voor één aan, te beginnen met het minst kostbare. Gaat er iets mis, dan weet je meteen waar.
4. Leg schade vast met foto's en tijdstip als er toch iets sneuvelt. Dat heb je nodig voor je verzekeraar, en de storingsduur is bij je netbeheerder opvraagbaar.

Wat er verder bij een langere storing komt kijken, van verlichting tot koken, staat in stroomuitval in Nederland: wat doe je.

Veelgestelde vragen over overspanningsbeveiliging

Is overspanningsbeveiliging verplicht in Nederland?

Bij nieuwbouw en bij ingrijpende renovaties waarbij de elektrische installatie opnieuw wordt aangelegd is een beveiliging sinds 2018 voorgeschreven, net als bij installaties met een uitwendige bliksemafleider. Voor een bestaande woning waar niets verandert bestaat geen plicht om alsnog te plaatsen. Bij zonnepanelen en laadpalen is het in de praktijk vrijwel altijd meegenomen.

Vergoedt mijn netbeheerder een kapotte tv na een storing?

Doorgaans niet. De vaste compensatie van 35 euro bij een storing van 4 tot 8 uur is een tegemoetkoming voor het ongemak, geen schadevergoeding. Voor de apparatuur zelf verwijst de netbeheerder je eerst naar je eigen verzekeraar, en schade die niet uit het eigen net komt, zoals blikseminslag, valt buiten de aansprakelijkheid.

Beschermt een gewone stekkerdoos ook tegen pieken?

Nee. Een gewone stekkerdoos verdeelt alleen stroom en heeft geen enkele beveiligingscomponent. Ook een stekkerdoos met alleen een aan- en uitschakelaar of een kinderbeveiliging doet hier niets. Kijk expliciet naar de vermelding overspanningsbeveiliging of surge protection.

Hoe weet ik of mijn overspanningsbeveiliging nog werkt?

Alleen aan de statusindicator. De beveiliging slijt met elke piek die hij wegvangt en een opgebruikt exemplaar ziet er van buiten identiek uit, terwijl de stekkerdoos gewoon stroom blijft doorgeven. Heeft je model geen lampje, dan is dat een reden om hem na een zware onweersperiode te vervangen. In de groepenkast heeft een type 2 een venstertje dat van kleur verandert.

Hoeveel joule heb ik nodig?

Voor huiskamerelektronica is 900 tot 1.500 joule ruim voldoende. In de praktijk is het getal lastig te vinden, want de meeste aanbieders vermelden het niet. Kies dan op statusindicator, merk en garantie, en betaal niet extra voor een hoger getal dat nergens onderbouwd wordt.

Moet ik mijn zonnepaneelomvormer apart beveiligen?

Die hangt niet aan een stekkerdoos, dus daar helpt een type 3 niet. Bescherming loopt hier via de groepenkast, en de norm schrijft bij zonnepanelen een beveiliging voor. Een omvormer is bovendien een van de duurdere dingen die stuk kan gaan. Vraag je installateur of het bij de aanleg is meegenomen.

Werkt overspanningsbeveiliging ook tegen een cyberaanval of een black-out?

Nee, dat zijn andere problemen. Een beveiliging doet iets tegen een spanningspiek van microseconden, niet tegen een langdurige uitval of een aanval op de netinfrastructuur. Wat daar wel bij helpt lees je in ons artikel over een cyberaanval op het stroomnet.